Các ngân hàng thương mại nhà nước hiện đang nắm phần chi phối hệ thống ngân hàng

Để hệ thống phát triển lành mạnh và đáp ứng hội nhập, cần xem xét giảm bớt tỷ lệ sở hữu nhà nước tại các ngân hàng, cũng như giảm sự phụ thuộc của các định chế tài chính phát triển vào NSNN.

Đây là khuyến nghị của Học viện Chính sách và Phát triển (HCP), Bộ Kế hoạch và Đầu tư nêu ra, nhằm phát triển hệ thống tài chính Việt Nam trong giai đoạn tới.

Cấu trúc sở hữu của các ngân hàng thương mại rất phức tạp

Theo nghiên cứu của HCP, tỷ lệ tổng tài sản của các NHTMNN trong tổng tài sản của hệ thống ngân hàng của Việt Nam cao hơn mức trung bình trên thế giới. Cụ thể tỷ lệ vốn sở hữu của Nhà nước tại các NHTMNN hiện nay ở mức khá cao: VCB 77,11%; BIDV 95,28%; Agribank 100%; Vietinbank 64,46%; Ngân hàng Xây dựng 100%, Oceanbank 100%, GPbank 100%…, trong khi theo luật, có thể giảm tỷ lệ sở hữu về 51% mà không ảnh hưởng hiệu quả can thiệp trực tiếp của Nhà nước.

Cả 4 NHTMNN lớn hiện đều là NHTM đa năng, có chức năng, nhiệm vụ, mục tiêu và chiến lược phát triển tương tự nhau, có hệ thống sản phẩm dịch vụ cơ bản giống nhau. Do vậy, chính các ngân hàng này cạnh tranh lẫn nhau, vừa không tạo được một ngân hàng có tầm cỡ trong khu vực, vừa lãng phí các nguồn lực.

Bên cạnh đó, cấu trúc sở hữu của các NHTM cổ phần hiện tại rất phức tạp (sở hữu chéo, sở hữu tháp, sở hữu ngầm) là nguồn gốc sinh ra cơ chế quản trị độc quyền cá nhân, lợi ích nhóm, biến NHTM cổ phần đại chúng thành những ngân hàng thực chất phi đại chúng, làm phân bổ nguồn lực vốn không hiệu quả và tăng rủi ro hệ thống tài chính.

Hệ thống tài chính, đặc biệt là hệ thống ngân hàng đã huy động và phân bổ một nguồn lực đáng kể đầu tư cho nền kinh tế, tuy nhiên chưa huy động được các nguồn vốn trung, dài hạn. Ngân hàng Nhà nước (NHNN) vẫn cho phép các ngân hàng thương mại được sử dụng một tỷ lệ cao vốn ngắn hạn để cho vay trung, dài hạn, cấu trúc tài sản có - tài sản nợ của hệ thống ngân hàng sai lệch về kỳ hạn rất dễ dẫn đến rủi ro thanh khoản.

Đối với các ngân hàng chính sách, tín dụng chính sách và tín dụng phát triển đã góp phần quan trọng trong đầu tư tăng trưởng, ổn định kinh tế, và đặc biệt là cân bằng xã hội. Tuy nhiên, cơ chế và mô hình cho vay chính sách hiện nay đã bộc lộ những khiếm khuyết, thiếu bền vững, chưa minh bạch và rất dễ dẫn đến những hệ lụy cho hệ thống tài chính. Chính sách cho vay ưu đãi làm cả Ngân hàng Phát triển (VDB) và Ngân hàng Chính sách xã hội (VPSB) tiếp tục lệ thuộc tài chính vào NSNN trong khi thiếu một mô hình, cơ chế quản lý, giám sát hữu hiệu và toàn diện hai định chế tài chính phát triển này. Trong khi đó, các NHTM phải thực hiện quá nhiều chương trình tín dụng mục tiêu và chưa tách bạch ra khỏi hoạt động cho vay thương mại.

Giảm dần sở hữu nhà nước trong các ngân hàng thương mại

Từ những đánh giá này, HCP đề xuất Chính phủ cần có chính sách và triển khai các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của các NHTM. Cụ thể là, các NHTMNN cần tách bạch vai trò sở hữu và vai trò quản lý, tránh tình trạng Nhà nước (thông qua các đại diện của mình) vừa sở hữu, vừa quản trị, vừa giám sát và vừa quản lý như hiện nay. Giảm dần tỷ lệ sở hữu vốn của Nhà nước và xử lý vấn đề quyền đại diện phần vốn nhà nước ở các NHTMNN.

Cùng với đó, cần dần tách bạch hoạt động tín dụng chính sách ra khỏi hoạt động kinh doanh của các NHTM, chuyển tất cả hoạt động cho vay chính sách, cho vay phát triển của Ngân hàng Phát triển cũng như các hoạt động cho vay chính sách hiện nay tại các NHTM sang Ngân hàng Chính sách xã hội.

Đặc biệt, cần quản lý, giám sát chặt chẽ và xem xét lại cơ chế hoạt động của các định chế tài chính phát triển để giảm dần sự phụ thuộc của các định chế tài chính này vào NSNN và đưa ra một mô hình hoạt động và giám sát phù hợp với điều kiện và bối cảnh Việt Nam cho cả VDB và VPSB.

Theo PGS.TS Đào Văn Hùng, Giám đốc Học viện Chính sách và Phát triển, thành viên Hội đồng Chính sách tài chính, tiền tệ Quốc gia, để hệ thống tài chính làm tốt chức năng huy động và phân bổ có hiệu quả các nguồn lực tài chính phục vụ phát triển kinh tế đất nước, Nhà nước cần làm tốt vai trò kiến tạo, tạo dựng khung pháp lý đầy đủ, minh bạch và một sân chơi công bằng cho các định chế tài chính. Trong 5 năm tới vẫn cần thiết duy trì vai trò của khu vực nhà nước trong chi phối, điều chỉnh hệ thống tài chính, tuy nhiên về dài hạn Nhà nước cần khuyến khích, thúc đẩy khu vực tư nhân phát triển.

H.Y