PV: Số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính) cho thấy, nhiều chỉ tiêu tài chính của doanh nghiệp nhà nước đạt mức cao, với ROE (hiệu suất sinh lời/vốn chủ sở hữu) đạt 13%, ROA (hiệu suất sinh lời/tài sản) đạt 6%, vượt trội so với khối tư nhân và FDI. Tuy nhiên, “dấu chân” của kinh tế nhà nước trong GDP lại có xu hướng thu hẹp. Thưa ông, từ những chuyển động trên, vai trò và sứ mệnh của doanh nghiệp nhà nước đang được tái định vị ra sao trong nền kinh tế?

TS. Lê Duy Bình

TS. Lê Duy Bình: Trong 2 thập niên vừa qua, tuy tỷ trọng kinh tế nhà nước trong GDP giảm trong mối tương quan với khu vực kinh tế tư nhân, nhưng chất lượng, hiệu quả hoạt động và vai trò của doanh nghiệp nhà nước cải thiện mạnh mẽ.

Điều này cho thấy xu hướng cải cách doanh nghiệp nhà nước theo hướng tinh gọn về số lượng, nhưng giữ vị trí chi phối ở các lĩnh vực then chốt mà khu vực tư nhân chưa đủ sức thực hiện hoặc chưa sẵn sàng tham gia, như năng lượng, an ninh - quốc phòng, hạ tầng thiết yếu, cung cấp hàng hóa công, đảm bảo an sinh xã hội, giữ vững chủ quyền kinh tế, tạo động lực đổi mới sáng tạo và cạnh tranh lành mạnh. Từ đó, thực hiện định hướng chiến lược của quốc gia và bảo đảm lợi ích công cộng, không chỉ đơn thuần vì mục tiêu lợi nhuận.

Đơn cử, doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò chủ lực trong cung ứng hàng hóa và dịch vụ công thiết yếu như: điện, nước sạch, y tế, giáo dục, bưu chính công ích, qua đó, bảo đảm mọi người dân được tiếp cận các dịch vụ cơ bản, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa.

Không chỉ vậy, doanh nghiệp nhà nước còn là lực lượng nòng cốt đầu tư hạ tầng quy mô lớn, có vai trò xương sống với nền kinh tế, nhưng chưa hấp dẫn với tư nhân do tỷ suất lợi nhuận thấp và thu hồi vốn dài, như các tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông, đường vành đai, Cảng hàng không quốc tế Long Thành, dự án đường dây 500 kV mạch 3 từ Quảng Trạch đến Phố Nối…

Quy mô tinh gọn hơn, nhưng doanh nghiệp nhà nước là lực lượng tiên phong trong nhiều lĩnh vực. Các tổng công ty như Viettel, VNPT, MobiFone… đang chủ động dẫn dắt quá trình phát triển hạ tầng số, ứng dụng số, tạo động lực phát triển kinh tế số; đồng thời, đi đầu nghiên cứu công nghệ mới như chip bán dẫn.

VAECO đóng vai trò quan trọng trong việc bảo dưỡng, sửa chữa máy bay, góp phần phát triển ngành kỹ thuật hàng không Việt Nam. Ảnh: An Thư

PV: Năm 2025, Luật Quản lý và Đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp cùng các nghị định hướng dẫn được nhanh chóng ban hành; đồng thời, Bộ Tài chính đang xây dựng cơ chế tài chính đặc thù cho các tập đoàn, tổng công ty nhà nước. Khung pháp lý mới sẽ mở ra “không gian” phát triển mới thế nào cho doanh nghiệp nhà nước, thưa ông?

TS. Lê Duy Bình: Khung pháp lý mới được kỳ vọng tạo ra bước thay đổi quan trọng khi tách bạch vai trò quản lý nhà nước với vai trò đại diện chủ sở hữu; đồng thời, khẳng định vốn nhà nước sau khi đầu tư vào doanh nghiệp là tài sản của doanh nghiệp. Quy định này phù hợp với thông lệ quốc tế về quản trị doanh nghiệp, nhất quán với các khuyến nghị của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) về quản trị công ty.

Như vậy, khi đóng vai trò rõ ràng là cổ đông, Nhà nước sẽ có quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu, hưởng lợi tức, chịu rủi ro cùng các cổ đông khác, nhưng không được dùng quyền lực Nhà nước để can thiệp vào hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.

Đáng chú ý, các nghị định phân cấp mạnh mẽ trong quyết định đầu tư, từ Quốc hội, Chính phủ đến cơ quan đại diện chủ sở hữu và hội đồng thành viên. Trong đó, mở rộng quyền tự quyết cho hội đồng thành viên và chủ tịch công ty trong phê duyệt dự án đầu tư, chuyển nhượng vốn chủ sở hữu, với các ngưỡng tỷ lệ hoặc giá trị cụ thể lên đến 50% vốn chủ sở hữu hoặc không quá 5.000 - 15.000 tỷ đồng.

Việc phân cấp mạnh mẽ sẽ giảm thủ tục hành chính, giảm tư duy "xin - cho", tạo hành lang pháp lý thông thoáng, phát huy vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước.

PV: Dù vậy, thực tế vẫn còn tới 20% doanh nghiệp nhà nước lỗ lũy kế. Theo ông, cần những công cụ và cơ chế đủ mạnh nào để xử lý dứt điểm doanh nghiệp yếu kém, từ đó bảo toàn, phát triển vốn nhà nước?

TS. Lê Duy Bình: Luật Quản lý và Đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp là bước ngoặt đột phá trong chuyển đổi sang tư duy mới, đó là Nhà nước là "nhà đầu tư chuyên nghiệp".

Từ tư duy này, các nghị định hướng dẫn phải củng cố cơ chế vận hành phù hợp theo nguyên tắc thị trường, tách bạch vai trò chủ sở hữu và quản lý, thiết lập cơ chế tự chủ tài chính, minh bạch hóa quản trị và giám sát trên các chỉ tiêu tài chính định lượng như ROA, ROE, lợi nhuận, năng suất, công nghệ, tính liên kết với khu vực tư nhân...

Từ đó, biến vốn nhà nước thành tài sản sinh lời, hoạt động như quỹ đầu tư quốc gia, theo dõi hiệu quả đồng vốn chặt chẽ hơn, tăng cường giám sát, minh bạch, hướng tới mục tiêu nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước. Như vậy, nâng cao năng lực cạnh tranh tổng thể cho doanh nghiệp Việt và cả nền kinh tế.

Bên cạnh đó, các quy định đi kèm cần tạo ra công cụ đủ mạnh, quyết liệt hơn để xử lý doanh nghiệp nhà nước yếu kém, thua lỗ kéo dài, giống như các nhà đầu tư chuyên nghiệp. Do vậy, quan điểm và mục tiêu không còn là "giải cứu" bằng vốn nhà nước, mà là tái cấu trúc, thoái vốn, hoặc phá sản/giải thể.

PV: Năm 2026, mục tiêu được đặt ra là tăng trưởng GDP từ 10% trở lên, cao nhất từ trước đến nay. Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp nhà nước cần phát huy vai trò “đầu tàu” dẫn dắt tăng trưởng ra sao, thưa ông?

TS. Lê Duy Bình: Ước tính, doanh nghiệp nhà nước chiếm 10% tổng vốn đầu tư toàn xã hội, khoảng 7% tổng tài sản và 10% vốn chủ sở hữu của toàn bộ doanh nghiệp, 25% tổng vốn sản xuất, kinh doanh. Các doanh nghiệp nhà nước chiếm thị phần lớn trong một số lĩnh vực như năng lượng, viễn thông, ngân hàng và đóng góp hơn 29% GDP đất nước.

Những con số này cho thấy, nền kinh tế tăng trưởng tốc độ cao, chuyển dịch nhanh và bền vững sang mô hình tăng trưởng mới sẽ phụ thuộc rất nhiều vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực doanh nghiệp nhà nước.

Trong bối cảnh khu vực tư nhân ngày càng khẳng định vai trò, doanh nghiệp nhà nước cần tái định vị theo hướng tập trung vào các lĩnh vực then chốt, các ngành, lĩnh vực mà doanh nghiệp tư nhân không thể, hoặc không muốn đầu tư, hoặc những lĩnh vực có tính độc quyền tự nhiên, tránh dàn trải nguồn lực và là "đầu tàu" dẫn dắt tăng trưởng.

Với vai trò "chủ công", doanh nghiệp nhà nước cần là hạt nhân thúc đẩy các mối liên kết với các doanh nghiệp khác, tạo sức mạnh tổng hợp cả nền kinh tế. Để vươn tầm khu vực, thậm chí toàn cầu, doanh nghiệp nhà nước cũng cần đổi mới mô hình quản trị theo chuẩn mực quốc tế, nâng cao hiệu quả hoạt động và đảm bảo tính minh bạch, giải trình.

PV: Xin cảm ơn ông!