Bước ngoặt tư duy quản lý xây dựng

Phát biểu khai mạc hội thảo “Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 - Những điểm cần lưu ý trong hợp đồng xây dựng và quản trị rủi ro pháp lý”, do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN) và Trường Đại học Luật Hà Nội tổ chức sáng nay, PGS.TS Tô Văn Hòa - Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội nhấn mạnh, Luật Xây dựng là một trong những đạo luật có vai trò đặc biệt quan trọng, không chỉ điều chỉnh công tác quản lý nhà nước về xây dựng mà còn bao trùm toàn bộ quá trình thực hiện các dự án đầu tư xây dựng, từ hình thức tổ chức hoạt động, quản lý dự án đến hợp đồng xây dựng. Sự phát triển có trật tự, hiệu quả và bền vững của các đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp phụ thuộc rất lớn vào khung khổ pháp lý của lĩnh vực này.

“Nếu hoạt động xây dựng không được điều chỉnh bởi một khung pháp lý đầy đủ, chặt chẽ và hợp lý, hệ quả không chỉ là sự lộn xộn, mất trật tự trong môi trường sống và sản xuất, mà còn có thể hình thành những thị trường thiếu minh bạch, tiềm ẩn nhiều rủi ro” - PGS.TS Tô Văn Hòa cảnh báo.

Quan điểm xuyên suốt của Luật Xây dựng (sửa đổi) là đơn giản hóa thủ tục nhưng không buông lỏng quản lý.

Từ trải nghiệm trực tiếp, PGS.TS Tô Văn Hòa chia sẻ, Trường Đại học Luật Hà Nội hiện là chủ đầu tư một dự án xây dựng lớn trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo tại tỉnh Bắc Ninh, với tổng mức đầu tư khoảng 1.800 tỷ đồng. Quá trình triển khai kéo dài gần 10 năm cho thấy không ít vấn đề phát sinh liên quan đến khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động xây dựng và hợp đồng xây dựng. Điều này càng cho thấy nhu cầu cấp thiết phải hoàn thiện pháp luật theo hướng rõ ràng, thống nhất và phù hợp với thực tiễn.

Đồng quan điểm, GS.TS Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng nhiều tranh chấp trong các lĩnh vực xây dựng, đầu tư, thương mại, hàng hóa, dịch vụ đều bắt nguồn từ những hạn chế của pháp luật và chính sách. Trong lĩnh vực xây dựng, không ít trường hợp doanh nghiệp gặp khó khăn, thậm chí thiệt thòi, chỉ vì các quy định pháp luật chưa theo kịp yêu cầu của đời sống kinh tế.

Một ví dụ điển hình được GS.TS Lê Hồng Hạnh nêu ra là trường hợp doanh nghiệp Hàn Quốc tại Việt Nam chỉ mong muốn xây dựng một cây cầu nhỏ nối giữa hai nhà máy để thuận tiện cho việc đi lại và tổ chức sản xuất. Tuy nhiên, do vướng các quy định của Luật Xây dựng hiện hành, nhu cầu tưởng chừng rất đơn giản này đã kéo dài nhiều năm mà không thể thực hiện được. Câu chuyện cho thấy những rào cản pháp lý, nếu không được tháo gỡ kịp thời, có thể trở thành lực cản lớn đối với môi trường đầu tư.

Theo Chủ tịch VIAC, rủi ro trong hoạt động xây dựng đến từ nhiều khía cạnh khác nhau, nhưng phần lớn đều có gốc rễ từ pháp luật và chính sách. Chỉ một sự thay đổi về cơ chế, quy định cũng có thể khiến doanh nghiệp, nhà đầu tư, chủ đầu tư hay nhà thầu đối mặt với hàng loạt rủi ro mới, kéo theo tranh chấp. Tranh chấp xây dựng thường gắn với các vấn đề về tiến độ, chi phí, thay đổi thiết kế và mối quan hệ phức tạp giữa các bên tham gia dự án.

“Việc những rủi ro đó có được kiểm soát hay không phụ thuộc rất lớn vào nền tảng pháp luật điều chỉnh các quan hệ xây dựng” - GS.TS Lê Hồng Hạnh nhấn mạnh.

Chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”

Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, Luật mới được thiết kế theo hướng tinh gọn thủ tục hành chính, tăng cường trách nhiệm bảo đảm chất lượng công trình, hoàn thiện cơ chế quản lý dự án và mở rộng các trường hợp được miễn giấy phép xây dựng. Đây là những điểm mới được kỳ vọng sẽ tháo gỡ các “nút thắt” kéo dài trong triển khai dự án xây dựng.

Theo Bộ Xây dựng, Luật đã thiết kế một chu trình quản lý trật tự xây dựng đầy đủ và chặt chẽ hơn, trải dài từ khi thông báo khởi công, trong suốt quá trình thi công, đến nghiệm thu, bàn giao và đưa công trình vào sử dụng.

Tuy nhiên, GS.TS Lê Hồng Hạnh cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng, trong bất kỳ nền kinh tế nào, rủi ro luôn tồn tại. Dù pháp luật có được hoàn thiện đến đâu, cũng không thể loại bỏ hoàn toàn những biến số không thể lường trước. Điều quan trọng là giúp doanh nghiệp hiểu đúng pháp luật, chủ động quản trị rủi ro và có cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả khi rủi ro xảy ra.

Đồng quna điểm, ông Bùi Văn Dưỡng, Phó cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng), điểm đổi mới quan trọng nhất của Luật Xây dựng (sửa đổi) nằm ở sự thay đổi tư duy quản lý.

Nếu như trước đây, hoạt động xây dựng chủ yếu được kiểm soát thông qua cơ chế tiền kiểm, với nhiều tầng nấc thủ tục hành chính, thì Luật mới chuyển mạnh sang hậu kiểm, quản lý bằng quy hoạch, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và trách nhiệm của các chủ thể tham gia.

Cách tiếp cận này thể hiện rõ vai trò quản lý của Nhà nước theo hướng kiến tạo, tập trung vào xây dựng hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch, thay vì can thiệp sâu vào từng khâu bằng thủ tục hành chính. Đây là xu hướng quản lý hiện đại, phù hợp với thông lệ quốc tế, giúp Nhà nước quản lý hiệu quả hơn, đồng thời giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp.

Một trong những nội dung thu hút nhiều sự quan tâm là việc mở rộng 8 nhóm công trình được miễn giấy phép xây dựng. Tuy nhiên, theo Bộ Xây dựng, đây không phải là sự “nới lỏng” quản lý, mà là việc loại bỏ các thủ tục trùng lặp.

Những nội dung cốt lõi như sự phù hợp với quy hoạch, yêu cầu kỹ thuật, an toàn xây dựng, phòng cháy chữa cháy đã được kiểm soát ở các khâu trước đó, đặc biệt là trong quá trình thẩm định dự án hoặc thẩm định Báo cáo nghiên cứu khả thi.

Luật Xây dựng (sửa đổi) cũng quy định miễn giấy phép xây dựng đối với nhà ở riêng lẻ dưới 7 tầng, diện tích sàn dưới 500 m2. Đây là nội dung được người dân đặc biệt quan tâm.

Nguyên tắc “mỗi dự án, công trình chỉ thực hiện một thủ tục hành chính từ chuẩn bị đến khởi công” được coi là một trong những điểm cải cách quan trọng nhất của Luật, kỳ vọng sẽ mang lại tác động rõ rệt đối với nhà đầu tư, doanh nghiệp, và người dân./.