Hoạt động bốc xếp xuất khẩu gạo của DN Việt Nam. Ảnh: TL minh họa

Phát hiện sự bất thường của DN XK gạo

Trước thắc mắc của dư luận về việc trong thời gian rất ngắn (vài tiếng), tờ khai xuất khẩu (XK) gạo với số lượng 400.000 tấn (theo hạn ngạch) đã nhanh chóng được DN đăng ký hết, ông Âu Anh Tuấn - Cục trưởng Cục Giám sát quản lý về hải quan cho biết, đã phát hiện những dấu hiệu bất thường.

Qua rà soát nhận thấy từ 0 giờ ngày 12/4 có 39 DN đăng ký tờ khai XK gạo, số lượng hạn ngạch đạt 400.000 tấn theo Quyết định của Bộ Công thương. Hệ thống của cơ quan hải quan hoàn toàn tự động tiếp nhận tờ khai đăng ký và tự động chấp nhận tờ khai, phản hồi doanh nghiệp mà không có sự can thiệp của công chức hải quan, đảm bảo công khai minh bạch. Hệ thống tự động này hoạt động 24/7. Trung bình một tờ khai từ khi đăng ký đến khi nhận lại kết quả chỉ trong vòng vài giây, điều đó cho thấy con người không thể can thiệp vào quá trình đăng ký này.

Theo ông Âu Anh Tuấn, cũng từ việc rà soát số lượng DN đăng ký các tờ khai XK, Tổng cục Hải quan nhận thấy có dấu hiệu khá bất thường.

Trong danh sách đăng ký tờ khai XK xuất hiện những DN đã trúng thầu dự trữ quốc gia mặt hàng gạo (theo đấu thầu của Tổng cục Dự trữ Quốc gia), nhưng theo báo cáo của Tổng cục Dự trữ thì những DN này lại không đến ký hợp đồng hoặc từ chối ký hợp đồng cung cấp gạo dự trữ quốc gia. Khi hệ thống hải quan cho đăng ký tờ khai XK thì các DN này lại đăng ký tờ khai XK lên tới hàng ngàn tấn gạo.

Ông Âu Anh Tuấn cho biết thêm, có 4 DN nằm trong danh sách nhà thầu trúng thầu cung cấp gạo dự trữ quốc gia năm 2020. Đơn cử như Tổng công ty Lương thực miền Bắc trúng thầu 4.500 tấn, đến thời điểm hiện nay chưa ký hợp đồng, tuy nhiên DN này lại đăng ký XK 8 tờ khai với số lượng 7.200 tấn. Hay Công ty TNHH Phát Tài trúng thầu 17.940 tấn, DN cũng đăng ký 5 tờ khai xuất khẩu, tổng khối lượng hơn 13.000 tấn.

2 DN khác gồm: Công ty CP Mỹ Tường và Công ty CP XNK Thuận Minh cũng nằm trong danh sách trúng thầu nhưng chưa ký hợp đồng với Cục Dự trữ Quốc gia khu vực, tuy nhiên 2 DN này cũng đăng ký tờ khai XK trên 10.000 tấn. Như vậy, các DN này chưa thực hiện quy định cung cấp gạo cho dự trữ quốc gia. Cơ quan Hải quan cho rằng hiện tượng này làm phát sinh nguy cơ không đảm bảo an ninh lương thực quốc gia, đảm bảo dự trữ quốc gia.

Ngoài ra theo quy định tại Nghị định 107 liên quan đến XK gạo thì các DN cũng phải có trách nhiệm dự trữ lưu thông tối thiểu 5% tổng lượng XK của DN trong 6 tháng trước đây. Như vậy, DN này không đảm bảo quy định này, phát sinh lo ngại ảnh hưởng an ninh lương thực trong dự lưu thông cũng như dự trữ quốc gia.

Báo cáo Chính phủ và đề xuất giải pháp cho XK gạo

Đề cập đến dấu hiệu bất thường của DN XK gạo, ông Âu Anh Tuấn nhận định, hiện nay chưa có chế tài buộc DN phải ký hợp đồng đối với lượng gạo đã trúng thầu khi đấu thầu gạo dự trữ quốc gia thì mới được XK. Do vậy, theo Tổng cục Hải quan, Bộ Công thương cần xem xét lại quy định quản lý XK gạo. Thay bằng phân bổ hạn ngạch tổng lượng hàng tháng thì có thể đấu giá hạn ngạch như mặt hàng đường mà Bộ Công thương đang thực hiện. Việc đấu giá dựa trên nguyên tắc DN tham gia đấu giá đáp ứng điều kiện XK theo quy định tại Nghị định 107.

Ngoài ra DN phải thực hiện hợp đồng cung ứng gạo cho dự trữ quốc gia và DN phải ký hợp đồng với một siêu thị liên kết để cam kết đảm bảo dự trữ lưu thông tối thiểu 5% tổng lượng hàng hóa XK của DN trong 6 tháng trước, đảm bảo cung ứng ra thị trường khi Chính phủ và các bộ, ngành có yêu cầu. Đáp ứng các quy định đó, doanh nghiệp mới được tham gia vào đấu giá hạn ngạch. Như vậy DN sẽ chủ động hơn, khi có hạn ngạch rồi DN sẽ thực hiện ký hợp đồng và thực hiện đăng ký tờ khai XK.

Thực hiện như vậy sẽ không dẫn đến tình trạng như thời gian vừa qua, những DN nào đăng ký tờ khai trước sẽ chiếm hết hạn ngạch của DN đăng ký tờ khai sau. Thực tế thống kê của hải quan cho thấy, có DN trong thời gian rất ngắn đã đăng ký hơn 100 tờ khai với số lượng gần 100.000 tấn (như Công ty CP tập đoàn Intimex đăng ký 102 tờ khai với khối lượng 96.234 tấn) và những DN còn lại sẽ không còn hạn ngạch để đăng ký tờ khai. Thực tế này khiến cơ quan chức năng khó quản lý, hỗn loạn trong hoạt động XNK trong thời gian ngắn, dẫn đến nhiều DN bị ảnh hưởng bởi những hợp đồng đã ký trước đây nhưng không đăng ký được tờ khai XK gạo.

Bên cạnh đó, cơ quan hải quan dự kiến sẽ tổng hợp lại toàn bộ tình hình thực hiện xuất khẩu gạo trong thời gian qua, báo cáo Chính phủ và kiến nghị Bộ Công thương cũng như các bộ, ngành khi thay đổi chính sách cần thông báo cho cơ quan hải quan và DN trước một thời gian để có sự chuẩn bị cho công việc…/.

Ngọc Linh