Quản lý theo giao dịch - yêu cầu tất yếu của nền kinh tế số

Sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, kinh tế nền tảng và thanh toán không dùng tiền mặt đã làm thay đổi căn bản phương thức tạo ra doanh thu trong nền kinh tế. Nếu như trước đây, hoạt động sản xuất, kinh doanh chủ yếu diễn ra trực tiếp, quy mô giao dịch hữu hạn và dễ kiểm soát, thì nay, mỗi ngày có hàng triệu giao dịch phát sinh trên môi trường số, với tốc độ và mức độ phân tán chưa từng có.

Ngành Thuế đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và quản lý rủi ro. Ảnh: An Thư

Trong bối cảnh đó, quản lý thuế không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào phương pháp ước tính hay cơ chế khoán truyền thống, mà buộc phải chuyển sang quản lý dựa trên dữ liệu giao dịch thực tế. Đây là xu hướng tất yếu, không chỉ ở Việt Nam, mà còn là thông lệ quốc tế nhằm bảo đảm tính minh bạch, công bằng và hiệu quả của hệ thống thuế.

Hiện nay, có ý kiến cho rằng, việc hệ thống thuế phải xử lý khối lượng giao dịch lớn là “lựa chọn chính sách” đã dẫn đến việc quản lý dường như quá tải. Tuy nhiên, theo nhận định của các chuyên gia trong lĩnh vực tài chính, đây là hệ quả khách quan của sự phát triển ngày càng lớn mạnh của nền kinh tế. Nếu chính sách và công tác quản lý thuế không theo kịp xu thế này, sẽ dẫn đến những hệ lụy rõ rệt là thất thu ngân sách, gia tăng kinh tế ngầm và tạo ra sự bất bình đẳng giữa các chủ thể kinh doanh.

Thực tế quản lý cho thấy, trong cùng một lĩnh vực, có những cơ sở kinh doanh tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ thuế, trong khi một bộ phận lợi dụng khoảng trống chính sách để kê khai không đúng doanh thu. Điều này không chỉ làm giảm nguồn thu ngân sách, mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh thiếu lành mạnh, bất bình đẳng, từ đó làm méo mó các quan hệ kinh tế. Do đó, việc quản lý theo dòng giao dịch chính là công cụ hữu hiệu để khắc phục tình trạng này.

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển nhanh, quản lý thuế phải dựa trên dữ liệu và dòng giao dịch thực để bảo đảm thu đúng, thu đủ, đồng thời tạo lập môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch giữa các chủ thể kinh doanh. Dữ liệu giao dịch vừa phục vụ quản lý thuế, vừa góp phần hình thành cơ sở dữ liệu kinh tế đồng bộ, phục vụ công tác hoạch định chính sách vĩ mô, điều hành tài chính - ngân sách và dự báo kinh tế. Đây là giá trị nền tảng mà cách tiếp cận dựa trên chi phí đơn thuần khó có thể phản ánh đầy đủ.

Tối ưu chi phí, nhưng không đánh đổi mục tiêu minh bạch và công bằng

Một trong những vấn đề được quan tâm là “chi phí quản lý và chi phí tuân thủ có thể gia tăng khi áp dụng phương thức quản lý mới”. Về vấn đề này, cần khẳng định rằng, cải cách thuế không nhằm gia tăng gánh nặng, mà hướng tới phân bổ lại chi phí theo hướng hợp lý, minh bạch và bền vững hơn.

Về chi phí quản lý của cơ quan thuế, việc đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin, xây dựng hệ thống dữ liệu lớn, triển khai hóa đơn điện tử… là những khoản chi mang tính chất đầu tư phát triển, không phải chi phí tiêu dùng đơn thuần. Khi hệ thống đi vào vận hành ổn định, thì chi phí nói trên của mỗi giao dịch trong phạm vi quản lý thuế sẽ giảm dần nhờ quy mô và mức độ tự động hóa của hệ thống.

Song song với đó, ngành Thuế đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và quản lý rủi ro để chuyển từ “quản lý thủ công” sang “quản lý thông minh”. Điều này cho phép giảm tối đa sự can thiệp trực tiếp của cán bộ, công chức thuế, từ đó tăng khả năng phát hiện rủi ro dựa trên phân tích dữ liệu, tối ưu nguồn lực quản lý.

Về phía người nộp thuế, việc thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy trình tuân thủ trong giai đoạn đầu chuyển đổi có thể phát sinh một số kinh phí nhất định cho việc thực hiện cài đặt các ứng dụng quản lý, máy tính tiền và phải làm quen với phương thức quản lý kê khai mới. Tuy nhiên, về lâu dài, các giải pháp số hóa sẽ giúp giảm thời gian thực hiện thủ tục hành chính, hạn chế tiếp xúc trực tiếp, giảm chi phí không chính thức, tăng tính chủ động và minh bạch trong quản lý tài chính.

Để hỗ trợ người nộp thuế giảm thiểu chi phí tuân thủ và quy trình kê khai, cơ quan thuế đã và đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, ứng dụng thuế điện tử hỗ trợ. Cụ thể là cung cấp nền tảng hóa đơn điện tử, eTax Mobile theo hướng đơn giản hóa quy trình tuân thủ, hỗ trợ người nộp thuế là hộ, cá nhân kinh doanh thực hiện kê khai, phương thức tờ khai gợi ý qua nền tảng cơ sở dữ liệu tĩnh của người nộp thuế được liên thông trên cơ sở dữ liệu lớn của quốc gia... Đồng thời, từng bước hoàn thiện chính sách thuế phù hợp với thực tiễn của từng nhóm đối tượng.

Liên quan đến nội dung này, Phó Cục trưởng Cục Thuế Mai Sơn cũng nhiều lần khẳng định trong các cuộc đối thoại với người nộp thuế rằng: “Mục tiêu xuyên suốt của cải cách là giảm chi phí tuân thủ, tạo thuận lợi tối đa cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của hệ thống thuế trong dài hạn”.

Cần nhìn nhận rằng, đối với các hộ kinh doanh có quy mô doanh thu tương đối lớn, việc thực hiện chế độ kế toán, hóa đơn chứng từ không chỉ là nghĩa vụ thuế, mà còn là điều kiện để nâng cao năng lực quản trị, mở rộng sản xuất, kinh doanh, tiếp cận tín dụng và từng bước phát triển lên mô hình doanh nghiệp. Đây là xu hướng tất yếu trong tiến trình phát triển của nền kinh tế chính thức.

Quan trọng hơn, quá trình cải cách quản lý thuế hướng tới mục tiêu cốt lõi là bảo đảm sự công bằng, minh bạch trong sản xuất, kinh doanh và các giao dịch kinh tế.

Với mục tiêu xuyên suốt là xây dựng hệ thống thuế công bằng - minh bạch - hiệu quả - hiện đại, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và phát triển bền vững đất nước, ngành Thuế trong tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế số, việc gia tăng quy mô và mức độ chi tiết của quản lý thuế là xu hướng không thể đảo ngược. Những băn khoăn về chi phí cần được xem xét một cách toàn diện, đặt trong mối quan hệ với lợi ích dài hạn và mục tiêu cải cách của quốc gia.