Bài toàn cấu trúc Đa cực - Đa trung tâm - Siêu kết nối

Ông Võ Hoàng Ngân - Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP. Hồ Chí Minh cho hay, TP. Hồ Chí Minh đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc toàn diện mô hình phát triển. Trong đó, quy hoạch không gian được xác định giữ vai trò trung tâm, mang tính quyết định đối với việc định hình tương lai đô thị. Vì vậy, Thành phố đang nghiên cứu định hướng quy hoạch tổng thể và tổ chức lại không gian phát triển theo hướng hiện đại, thông minh, phù hợp với yêu cầu phát triển mới.

Việc sáp nhập các tỉnh, thành đã mở ra một không gian phát triển hoàn toàn mới cho Thành phố với quy mô và cấu trúc vượt ra ngoài khuôn khổ của một đô thị đơn lẻ, hướng tới hình thành một siêu đô thị vùng có mức độ tích hợp cao. Điều này không chỉ làm thay đổi cách tiếp cận quy hoạch, mà còn đặt ra yêu cầu mới về tổ chức phát triển và quản trị đô thị.

Mô hình TOD - Giao thông đi trước, đô thị theo sau là một trong những yếu tố quan trọng hứa hẹn đưa TP. Hồ Chí Minh vươn mình trở thành siêu đô thị tầm cỡ quốc tế.

Hiện nay, quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh đang được nghiên cứu với tầm nhìn dài hạn, hướng tới xây dựng một siêu đô thị bền vững, sáng tạo và đáng sống hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nhằm tạo nền tảng cho phát triển trong 50 - 100 năm tới. Trong đó, Thành phố tiếp tục giữ vai trò là trung tâm tài chính, thương mại, logistics, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo của khu vực.

Ở cấp độ quốc gia, TP. Hồ Chí Minh tiếp tục được xác định là đầu tàu tăng trưởng, đồng thời, đóng vai trò trung tâm lan tỏa phát triển đối với vùng Đông Nam Bộ, vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Đáng chú ý, định hướng tổ chức lại không gian đô thị được xác lập theo hướng chuyển đổi căn bản mô hình phát triển, từ cách tiếp cận dựa trên địa giới hành chính sang tổ chức theo không gian chức năng và chuỗi giá trị.

TP. Hồ Chí Minh sẽ phát triển theo mô hình siêu đô thị tích hợp, đa trung tâm, trong đó, các khu vực không tồn tại độc lập mà được tổ chức thành các cực phát triển có tính bổ trợ lẫn nhau. Cấu trúc tổng thể được định hình theo hướng “1 không gian - 3 vùng - 1 đặc khu”.

TP. Hồ Chí Minh (cũ) tiếp tục giữ vai trò trung tâm tài chính, dịch vụ và đổi mới sáng tạo; khu vực Bình Dương trước đây được định hướng trở thành trung tâm công nghiệp công nghệ cao; khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu đảm nhận vai trò cửa ngõ kinh tế biển, phát triển cảng biển và năng lượng; trong khi đặc khu Côn Đảo được định hướng phát triển thành trung tâm du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng đặc thù.

Điểm cốt lõi của mô hình này là không gian phát triển không còn bị chia cắt bởi ranh giới hành chính, mà vận hành theo logic kinh tế, chức năng và liên kết vùng. Các cực phát triển sẽ được kết nối thông qua hệ thống hạ tầng đồng bộ, tạo điều kiện chia sẻ nguồn lực và phối hợp phát triển, qua đó, khắc phục tình trạng phân mảnh, cạnh tranh nội bộ.

TOD - chìa khoá để cân bằng phát triển

PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình - Viện trưởng Viện Phát triển chính sách Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh đánh giá, để trở thành siêu đô thị tầm cỡ quốc tế trong kỷ nguyên mới, TP. Hồ Chí Minh cần có sự đột phá về kết cấu hạ tầng và không gian phát triển theo mô hình TOD.

Trong đó, phải xác định đây là chiến lược chính trong giai đoạn mới hiện nay, phù hợp quy hoạch đô thị hiện đại, kết hợp quy hoạch sử dụng đất và giao thông công cộng. Từ đó, tối ưu hóa việc sử dụng không gian đô thị xung quanh các trục giao thông công cộng (như metro, BRT, đường sắt đô thị), thúc đẩy phát triển bền vững, giảm ùn tắc, ô nhiễm và chi phí hạ tầng đô thị.

TP. Hồ Chí Minh cũng cần cơ chế thu hồi một phần giá trị tăng thêm từ đất quanh ga để tài trợ tuyến metro, kết hợp nhà ở xã hội TOD để cân bằng tiếp cận. Đồng thời, kết nối hiệu quả giữa sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất với sân bay quốc tế Long Thành; phát triển đồng bộ hệ thống đường sắt đô thị, đường sắt liên vùng và logistics thông minh nhằm tăng cường liên kết giữa các cực đô thị, khu công nghiệp và cảng biển.

Cùng với đó, phải đột phá về cơ chế, chính sách phù hợp và xứng tầm đối với sự phát triển của một siêu đô thị. Thời gian qua, việc triển khai Nghị quyết 98 bước đầu đã tạo ra một bước ngoặt thể chế đặc biệt quan trọng, tạo khung pháp lý đột phá giúp TP. Hồ Chí Minh tháo gỡ các điểm nghẽn về đầu tư công, ngân sách, hạ tầng và phân cấp quản lý trong quá trình phát triển.

Một điểm đáng lưu ý để tạo môi trường phát triển năng động, Thành phố cần cơ chế đặc biệt để bảo vệ những cá nhân, tổ chức dám nghĩ, dám làm, thúc đẩy thử nghiệm chính sách linh hoạt (sandbox), đơn giản hóa quy trình hành chính và áp dụng mạnh mẽ chuyển đổi số trong quản lý đô thị. Đây chính là cơ sở để vươn lên thành siêu đô thị tầm cỡ quốc tế, đóng vai trò trụ cột tăng trưởng quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Đồng quan điểm, KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng, việc tổ chức giao thông công cộng cho siêu đô thị gần 15 triệu dân TP. Hồ Chí Minh không còn là lựa chọn nữa, mà là vấn đề sống còn, nhằm giải quyết các vấn đề về môi trường, tiếng ồn, ô nhiễm không khí và đảm bảo kinh tế luân chuyển tốt.

Theo ông Ngô Viết Nam Sơn, một siêu đô thị thế hệ mới không thể chỉ dựa vào hạ tầng vật chất, mà phải đồng thời phát triển hạ tầng số, bao gồm dữ liệu lớn (Big Data), IoT và các hệ thống quản lý theo thời gian thực nhằm tối ưu hóa vận hành, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả quản trị. Đây cũng chính là nền tảng để đầu tư công chuyển từ vai trò “mở đường” sang “dẫn dắt”, tạo khung xương cho các mô hình phát triển mới như đô thị sân bay, khu thương mại tự do, hệ thống TOD hay các trung tâm logistics liên kết đa phương thức.

Ngoài ra, giá trị thực sự của TOD nằm ở việc hình thành các khu đô thị vệ tinh hiện đại gắn liền với hệ thống nhà ga metro và các đầu mối giao thông lớn. Thay vì các dự án địa ốc đơn thuần, các khu đô thị TOD sẽ trở thành những cực tăng trưởng mới, nơi tích hợp đầy đủ công ăn việc làm, hoạt động sản xuất và dịch vụ.

Việc chuyển đổi từ cấu trúc đơn tâm sang đa trung tâm thông qua TOD sẽ giúp phân bổ lại nguồn lực và dân cư một cách hiệu quả, tạo ra những không gian kinh tế năng động hơn, hình thành các cộng đồng đô thị với bán kính “15 phút”, nơi người dân có thể tiếp cận việc làm và dịch vụ thiết yếu ngay tại chỗ không chỉ giúp giảm áp lực giao thông mà còn gia tăng tính gắn kết xã hội.

Có thể thấy, triển khai TOD dọc theo 7 tuyến metro trong thập kỷ tới có thể mang lại cho ngân sách thành phố nguồn thu khổng lồ. Đó là nguồn lực tài chính quan trọng để thành phố tái đầu tư vào các hạ tầng chiến lược khác, tạo ra hiệu ứng lan tỏa cho toàn bộ nền kinh tế./.