Quang cảnh buổi tọa đàm. Ảnh: Phúc Nguyên

Chiều ngày 3/5/2019, tại Hà Nội, Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam tổ chức tọa đàm: “Người dân góp đất với công ty để phát triển cây hàng hóa: Từ góc nhìn của mô hình góp đất trồng cao su tại Tây Bắc”.

Theo báo cáo của nhóm nghiên cứu thuộc Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam, trên 30.000 ha - chủ yếu từ nguồn đất canh tác của các hộ đồng bào dân tộc, đã được góp cùng với các công ty cao su thuộc Tập đoàn Công nghiệp Cao su để phát triển diện tích cao su ở vùng Tây Bắc bắt đầu kể từ năm 2007 - 2008. Với bình quân mỗi hộ góp 1 ha, tổng số hộ tham gia mô hình là trên dưới 30.000 hộ, bao gồm nhiều hộ nghèo, tương đương với 120.000 – 150.000 khẩu. Tác động của mô hình này tới sinh kế của các hộ tại vùng Tây Bắc là rất lớn...

Khảo sát nhanh tại 6 cộng đồng tại Sơn La của nhóm nghiên cứu trong tháng 2 và 3 năm 2019 cho thấy, mô hình góp đất trồng cao su đã thay đổi quỹ đất canh tác hàng năm của hộ rất lớn. Cụ thể, trong 399 hộ phản hồi khảo sát, có 15% số hộ góp trên 80% diện tích đất canh tác của mình vào mô hình, 17% số hộ góp 60 - 80% diện tích đất canh tác, 44% góp 40 - 60% diện tích. Mặc dù hầu hết các hộ vẫn còn các diện tích đất canh tác, quỹ đất còn lại, bao gồm cả đất lúa nước còn quá nhỏ để các hộ có thể phát triển bền vững.

Kết quả khảo sát nhanh cũng cho thấy các lợi ích kinh tế từ mô hình, đặc biệt trong việc tạo nguồn thu của các hộ góp đất, vẫn còn xa so với kỳ vọng. Lợi ích mà hộ thu được thực tế từ cao su đến nay thấp hơn nhiều so với lợi ích mà hộ thu được từ các loại cây hàng năm như lúa, ngô, sắn mà hộ trồng trên cùng các diện tích trước khi góp với công ty để trồng cao su.

Cụ thể, báo cáo kết quả khảo sát nêu rõ, đến nay bình quân mỗi hộ tham gia mô hình nhận được trên dưới 500.000 đồng, tương đương dưới 2 - 3% thu nhập từ các loại cây trồng như ngô và sắn với diện tích tương đương. Trong tương lai, năng suất từ cao su tăng, thu nhập của hộ có thể tăng, tuy nhiên, khoảng cách giữa thu nhập từ cao su so với thu nhập từ các loại cây trồng khác vẫn còn rất lớn. Bên cạnh đó, với thực trạng nguồn cung mủ cao su tại thị trường thế giới vẫn lớn hơn cầu, kỳ vọng lợi ích của hộ thu được từ cao su có thể cao hơn nhiều so với lợi ích của các cây trồng khác có vẻ rất khó đạt được.

Khoảng 75% số hộ tham gia khảo sát cho rằng thu nhập của hộ giảm so với trước khi tham gia góp đất trồng cao su. Cụ thể, 9% số hộ cho rằng thu nhập của mình giảm trên 80%, 38% số hộ cho rằng thu nhập giảm 40 - 80%. Nguồn thu từ đất đai giảm là kết quả của việc góp đất dẫn đến hộ phải thay đổi các hoạt động sinh kế. Trước khi góp đất, 57% số hộ trong tổng số 425 hộ phản hồi khảo sát cho biết nguồn thu từ cây hàng năm trồng trên các diện tích đất sau đó dành cho cao su là nguồn thu quan trọng nhất. Sau góp đất, nguồn thu từ làm thuê bên ngoài đã trở thành quan trọng nhất. Các tác động xã hội của việc thay đổi cấu trúc các hoạt động sinh kế cần được đánh giá một cách chi tiết.

Mô hình người dân góp đất với công ty để phát triển cây hàng hóa nhằm phục vụ xuất khẩu luôn có các cơ hội và rủi ro đan xen. Bức tranh ảm đạm về cầu cao su trên thế giới cho thấy các rủi ro hiện hữu của mô hình, đặc biệt đối với các hộ dân nghèo góp đất.

Cũng theo nhóm nghiên cứu, kết quả của khảo sát nhanh chỉ là những thông tin ban đầu về mô hình./.

Phúc Nguyên