Khi bản chất kinh tế được ưu tiên

Mới đây, Công ty cổ phần Chứng khoán SSI đã phê duyệt danh sách gần 300 người, tương đương khoảng 20% nhân sự, được nhận quyền chọn mua trong chương trình phát hành cổ phiếu cho người lao động (ESOP). Hơn một thập kỷ qua, công ty này gần như đều đặn phát hành khoảng 10 triệu cổ phiếu ESOP mỗi năm. Giá chào bán 10.000 đồng/cổ phiếu, thấp hơn đáng kể so với thị giá hiện tại trên sàn.

Về bản chất, ESOP được xem là một hình thức thưởng bằng cổ phiếu nhằm giữ chân nhân sự chủ chốt thay vì thưởng bằng tiền mặt. Theo chuẩn mực kế toán Việt Nam - VAS hiện hành, việc phát hành ESOP không được ghi nhận như một khoản chi phí trên báo cáo kết quả kinh doanh. Tuy nhiên, nếu áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS, sẽ có một khoản chi phí phát sinh từ việc ghi nhận giá trị hợp lý của quyền chọn mua tại ngày trao quyền.

Áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS là một trong những giải pháp để nâng cao tính minh bạch. Ảnh tư liệu minh họa

Theo bà Phan Mỹ Linh - Phó Tổng giám đốc Dịch vụ Kiểm toán và Chuyển đổi IFRS, KPMG Việt Nam, chuẩn mực IFRS 2 về thanh toán trên cơ sở cổ phiếu là một trong những chuẩn mực có tác động lớn nhất tới lợi nhuận của doanh nghiệp niêm yết.

“IFRS yêu cầu hạch toán khoản chi phí này vào báo cáo lãi lỗ, có thể lên tới hàng trăm tỷ đồng tại một số doanh nghiệp, khiến lợi nhuận sụt giảm mạnh so với VAS” - bà Linh cho biết tại Hội thảo “Nâng cao minh bạch tài chính thông qua áp dụng Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) - Bước tiến nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam” tổ chức mới đây.

Không riêng ở chuẩn mực này, điểm khác biệt cốt lõi giữa IFRS và VAS nằm ở cách tiếp cận bản chất kinh tế của giao dịch. Theo bà Nguyễn Thị Thu Hà - Phó trưởng phòng phụ trách Phòng Quản lý, giám sát kế toán các định chế tài chính - Cục Quản lý, giám sát kế toán, kiểm toán Bộ Tài chính, IFRS được xây dựng với mục tiêu kế toán không chỉ dừng ở công tác ghi chép mà phải tập trung vào việc lập báo cáo tài chính nhằm cung cấp thông tin hữu ích cho công chúng và nhà đầu tư.

Trong khi VAS chủ yếu dựa trên nguyên tắc giá gốc và hệ thống hướng dẫn mang tính dựa trên các quy định, IFRS lại tập trung nhiều hơn vào giá trị hợp lý, yêu cầu sử dụng các ước tính, xét đoán nghề nghiệp và mở rộng đáng kể các yêu cầu thuyết minh. Từ thực tiễn làm việc với các doanh nghiệp, đại diện KPMG cho biết IFRS không chỉ tác động tới bộ phận kế toán mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới hệ thống ngân sách, KPI, hợp đồng, cơ chế lương thưởng và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.

TS. Phạm Phương Anh - Giảng viên khoa kế toán Học viện Tài chính cũng nhấn mạnh sự thay đổi này sẽ đòi hỏi đội ngũ kế toán không chỉ hiểu chuẩn mực, mà còn phải có khả năng giải thích tác động của IFRS với ban điều hành, cổ đông và nhà đầu tư. Sự khác biệt giữa hai chuẩn mực khiến nhiều kế toán viên gặp khó khăn khi chuyển từ tư duy “làm theo thông tư” sang tư duy phân tích bản chất giao dịch. Cùng với đó, nhân sự kế toán còn phải biết cách vận dụng IFRS theo đặc thù từng ngành nghề và giải thích được các thay đổi trên báo cáo tài chính cho ban lãnh đạo, cổ đông và nhà đầu tư. Đối với nhóm nhân sự cấp cao hơn, theo TS. Phạm Phương Anh, thành viên hội đồng quản trị, ban điều hành cần được đào tạo để hiểu đủ sâu nhằm đưa ra quyết định đúng và có khả năng truyền thông hiệu quả với nhà đầu tư. Nhóm quản lý cấp trung cần được đào tạo chuyên sâu để làm chủ quá trình chuyển đổi IFRS từ bên trong doanh nghiệp.

Ngoài áp lực nhân sự, doanh nghiệp còn đối diện nhiều thách thức khác như dữ liệu thị trường chưa đầy đủ, chi phí đầu tư hệ thống lớn, rào cản ngôn ngữ và sự khác biệt giữa các quy định tài chính hiện hành với IFRS.

Với doanh nghiệp lần đầu áp dụng IFRS, báo cáo tài chính phải được xây dựng lại từ “ngày chuyển đổi”, đồng thời thực hiện đối chiếu giữa VAS và IFRS cho cả vốn chủ sở hữu, lợi nhuận và dòng tiền... Theo ông Tín Lê - Giảng viên IFRS tại Smart Train Academy, quá trình này không chỉ dừng ở điều chỉnh kỹ thuật kế toán mà còn bao gồm việc ghi nhận thêm tài sản, nợ phải trả theo IFRS, loại bỏ các khoản mục không còn phù hợp, tái phân loại và đo lường lại nhiều chỉ tiêu tài chính.

Mở rộng cánh cửa đón vốn ngoại

Dù quá trình chuyển đổi được đánh giá không dễ dàng, lợi ích dài hạn của IFRS lớn hơn đáng kể so với chi phí ban đầu, nhất là trong việc củng cố niềm tin của nhà đầu tư. Theo ông Nguyễn Quang Thương - Phó Tổng giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX), tại Đề án nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam ban hành tháng 9/2025, một trong những nhóm giải pháp trọng tâm là tăng cường chất lượng công bố thông tin và khuyến khích doanh nghiệp niêm yết quy mô lớn công bố báo cáo tài chính theo IFRS.

Thực tế, chất lượng báo cáo tài chính của các doanh nghiệp nói chung, đặc biệt là các đơn vị có lợi ích công chúng tại Việt Nam hiện chưa theo kịp đòi hỏi của thị trường. Vẫn còn khá nhiều doanh nghiệp có những tồn tại do ý thức tuân thủ còn thấp, ban giám đốc lập báo cáo tài chính theo những động cơ và mục đích riêng.

Ngoài ra, theo bà Nguyễn Thị Thu Hà, với chuẩn mực kế toán hiện hành, nhiều giao dịch kinh tế chưa có căn cứ để ghi nhận hoặc chưa được ghi nhận đúng bản chất, làm cho thông tin tài chính chưa thực sự hữu ích đối với người sử dụng báo cáo tài chính. Cơ chế kiểm tra, giám sát việc thực thi, tuân thủ chuẩn mực kế toán tại doanh nghiệp cũng như giám sát chất lượng các doanh nghiệp kiểm toán còn nhiều bất cập dẫn đến việc phát hiện kịp thời các sai phạm trong việc lập và trình bày báo cáo tài chính còn hạn chế.

Áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS là một trong những giải pháp để nâng cao tính minh bạch. Theo TS. Phạm Phương Anh, IFRS không phải là “đích đến” mà là “ngôn ngữ” tài chính toàn cầu. Doanh nghiệp nào xây dựng được đội ngũ sử dụng thành thạo “ngôn ngữ” này sẽ có lợi thế lớn hơn trong việc tiếp cận dòng vốn quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường vốn.