Một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh cho DN, đó là nâng cao năng suất lao động.

Ngày 24/6, tại Hà Nội, Tạp chí Tài chính doanh nghiệp (Cục Tài chính DN, Bộ Tài chính) đã phối hợp với Văn phòng DN vì sự phát triển bền vững thuộc Phòng Thương mại Công nghiệp Việt Nam tổ chức hội thảo “Áp dụng các mô hình quản lý tăng năng suất lao động trong DN”.

Khu vực tư kéo giảm tăng trưởng năng suất chung

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Đặng Quyết Tiến, Phó Cục trưởng Cục Tài chính doanh nghiệp cho biết, ngay sau khi được kiện toàn, Chính phủ mới đã rất quan tâm tới sự phát triển của cộng đồng DN. Một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh cho DN, đó là nâng cao năng suất lao động, vốn là một điểm còn yếu của DN Việt Nam hiện nay.

Cụ thể, theo số liệu của Tổng cục Thống kê, so với năm 2010, năng suất trung bình của mỗi lao động Việt Nam hiện tăng gần 24%, nhưng chưa đủ bù đắp khoảng cách về năng suất với các quốc gia khác trong khu vực.

Tổng cục Thống kê cho biết năng suất lao động xã hội của nền kinh tế năm qua (tính theo giá hiện hành) đạt 79,3 triệu đồng mỗi lao động, tương đương khoảng 3.660 USD. Năng suất lao động người Việt đã có sự cải thiện đáng kể theo hướng tăng đều, bình quân giai đoạn 2006 - 2015 tăng 3,9% mỗi năm. So với năm 2010, năng suất lao động đã tăng 23,6%, song vẫn thấp hơn so với mục tiêu đề ra là 29-32%.

Theo một nghiên cứu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), chỉ số này của Việt Nam năm 2013 thuộc nhóm thấp nhất Châu Á – Thái Bình Dương. Cụ thể, năng suất của người lao động Việt thấp hơn Singapore gần 15 lần, Nhật 11 lần và Hàn Quốc 10 lần. So với các nước láng giềng ASEAN có mức thu nhập trung bình, năng suất lao động của Việt Nam vẫn có khoảng cách lớn, chỉ bằng 1/5 Malaysia và 2/5 Thái Lan.

Nguyên nhân khiến năng suất chung của cả nền kinh tế thấp, theo bà Phạm Chi Lan, chuyên gia kinh tế cao cấp, là do đầu tư của nhà nước kém hiệu quả. Trong đó, khu vực công chiếm 1/3 GDP, có vai trò đáng kể trong các lĩnh vực sản xuất và kiểm soát thị trường các yếu tố sản xuất, mà đầu tư công nói chung và phần lớn DNNN không hiệu quả.

Còn tăng trưởng năng suất ở Việt Nam suy giảm, theo bà Lan, lại là do năng suất của khu vực tư nhân trong nước bị giảm sút mạnh, khiến cho khu vực này cũng kém hiệu quả như khu vực nhà nước.

Trong khi đó, FDI có vai trò ngày càng lớn, nhưng chưa có sự kết nối giữa FDI với DN trong nước, gây cản trở cho tăng năng suất thông qua chuyển giao công nghệ và nâng cao trình độ quản lý.

Công nghệ cao sẽ tạo ra năng suất lao động tốt

Tuy năng suất lao động nói chung của Việt Nam thấp như vậy, nhưng theo Cục Tài chính DN, năng suất lao động tại một số đơn vị lại rất cao. Chẳng hạn, ở Tập đoàn Viễn thông Quân đội (Viettel), năng suất lao động đạt 6,5 tỷ đồng/người/năm. Trong ba năm qua, doanh thu bình quân mỗi năm của Viettel tăng gần 20% nhưng số lượng nhân sự không tăng.

Hoặc năm 2013, nhà máy Samsung ở Bắc Ninh đã xuất khoảng 130 triệu điện thoại di động và thiết bị khác, trị giá gần 24 tỷ USD. Trong đó, họ sử dụng 45.000 lao động và chỉ có 70 người Hàn Quốc. Công ty này cũng quyết định đóng cửa trung tâm nghiên cứu tại Singapore và thành lập tại Việt Nam.

Trong khi đó, theo một kết quả được Viện Năng suất Việt Nam điều tra tại 2.000 DN thuộc 7 ngành sản xuất gồm: chế biến thực phẩm, dệt, trang phục, da và các sản phẩm có liên quan, hóa chất và các sản phẩm hóa chất, sản xuất sản phẩm từ cao su và plastic, sản xuất thiết bị điện cho thấy, năng suất chung của 7 ngành này (2011 – 2014) cao gấp 2,4 lần so với năng suất lao động của nền kinh tế.

Đồng thời, TS. Nguyễn Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Năng suất Việt Nam cho biết thêm, nhóm ngành công nghệ cao như hóa chất, điện có mức năng suất lao động cao hơn hẳn so với các ngành công nghệ trung bình và thấp.

Cũng theo TS Nguyễn Anh Tuấn, mặc dù nhận thức về năng suất đã được cải thiện nhiều nhưng không phải DN nào cũng ý thức được vấn đề cần cải tiến năng suất. Đơn cử trong số các DN được điều tra, một phần tư trong số đó không có mục tiêu năng suất. Trong số các DN có mục tiêu năng suất thì chỉ 1/5 số đó đưa mục tiêu cải tiến năng suất vào chiến lược của công ty, thiết lập được các dự án cải tiến cụ thể và hàng năm có kết quả rõ ràng.

Từ thực tế này, các diễn giải tại hội thảo đều có chung nhận định, Việt Nam cần thực hiện các giải pháp tăng năng suất lao động, có nhiều sản phẩm có tính cạnh tranh cao qua đó sớm bắt kịp với các nước trong khu vực.

Tại Báo cáo Việt Nam 2035: Hướng tới thịnh vượng, sáng tạo, công bằng và dân chủ đã nhận định: “Việt Nam hiện còn đủ thời cơ để tái khởi động tăng năng suất lao động mà không ảnh hưởng tới mục tiêu tăng thu nhập vào năm 2035”.

Điều kiện tiên quyết để Việt Nam đạt được các mục tiêu khôi phục tăng trưởng năng suất, theo bà Phạm Chi Lan, phải thúc đẩy hiện đại hóa nền kinh tế và phát triển khu vực tư nhân.

Trong đó, chú trọng tạo môi trường thuận lợi để nâng cao năng lực cạnh tranh và năng suất của khi vực tư nhân trong nước. Đi kèm với đó là cải cách toàn diện khu vực DNNN; tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo định hướng thị trường, thương mại hóa và giảm mạnh sự can thiệp của nhà nước. Đồng thời, tận dụng các cơ hội ngoại thương, tham gia hiệu quả các chuỗi giá trị toàn cầu.

Cụ thể hơn, theo TS Nguyễn Anh Tuấn, đối với DN, sự chủ động và quyết tâm là rất quan trọng, DN phải tập trung vào cải tiến quy trình sản xuất, áp dụng công nghệ sản xuất mới cũng như nâng cao trình độ quản lý, xây dựng được môi trường làm việc có thể khuyến khích được người lao động nỗ lực hết mình trong lao động để tăng năng suất.

Về phía nhà nước thời gian qua đã có những cải cách rất mạnh mẽ, tuy nhiên để đáp ứng được yêu cầu về tăng năng suất thì thủ tục hành chính cần phải tiếp tục được cải tiến, tiếp theo là đầu tư cho khoa học công nghệ./.

Hoàng Lâm