Bộ trưởng Nguyễn Xuân Cường (ngồi giữa) chủ trì hội thảo. Ảnh: NK

Đó là nhận định của các chuyên gia tại Hội thảo “Phát triển ngành điều bền vững gắn với chuỗi giá trị toàn cầu”, do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) và Tập đoàn PAN phối hợp tổ chức ngày 30/9/2017, tại Hà Nội.

Sản lượng mới đáp ứng 1/3 nhu cầu cầu của 300 DN chế biến XK

Tại hội thảo, ông Nguyễn Đức Thanh - Chủ tịch Hiệp hội điều Việt Nam cho biết, năm 2016, lượng hạt điều nguyên liệu đưa vào chế biến 1,5 triệu tấn, trong đó nhập khẩu 1.025.000 tấn, mua trong nước 475.000 tấn, chiếm 31,67% nguyên liệu sản xuất năm 2016. Từ đầu vụ thu hoạch đến nay, giá hạt điều đứng ở mức cao từ 50.000 - 55.000 đồng/kg.

Khối lượng nhân điều XK năm 2016 là 346,5 ngàn tấn, kim ngạch đạt 2,84 tỷ USD, tăng 5,6% về khối lượng và 18,4% về giá trị so với năm 2015, là năm có kim ngạch XK cao nhất từ trước đến nay, đứng hàng thứ 2 sau cà phê. 9 tháng đầu năm 2017 đã XK được 257 ngàn tấn, kim ngạch đạt 2,5 tỷ USD, đạt 99,8% về lượng và 125% về giá trị so với cùng kỳ năm trước.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng, mặc dù là nước XK điều lớn nhất thế giới, Việt Nam chỉ tham gia vào khâu chế biến sơ, tương đương 18% chuỗi giá trị điều. Phần lợi nhuận lớn nhất vẫn nằm ở khâu chế biến rang muối và phân phối với tổng giá trị gần 60%. Ngành điều Việt Nam gặp khá nhiều thách thức khi tham gia vào các thị trường lớn như Mỹ, châu Âu, Nhật Bản.

Đánh giá về thị trường ngành điều, ông Lê Văn Liền, chuyên gia phân tích thị trường cho biết: “Hiện nay nguồn cung điều thô tăng 3,5%/năm không thể đáp ứng nguồn cầu (tăng 6%/năm) do mất mùa, hạn hán, biến đổi khí hậu. Giá điều thô tăng do thiếu hụt nguồn nguyên liệu. Ngành điều thế giới đang đối diện với rủi ro do mất mùa gây tổn thất cho cả chuỗi giá trị, cũng như làm giảm khả năng cạnh tranh của hạt điều so với các loại hạt khác”.

Đồng thời, ngành điều thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng đối mặt với tình trạng cầu vượt cung, dẫn đến giá điều tăng trong vài năm gần đây. Giá điều thô tăng làm giá điều thành phẩm tăng, khiến người tiêu dùng chuyển dần sang sử dụng các sản phẩm thay thế khác. Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp từ những biến động tiêu cực của thị trường...

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng nhấn mạnh, diện tích trồng điều tại Việt Nam có xu hướng giảm liên tục từ năm 2009 đến nay. Nguyên nhân do chuyển đổi canh tác từ cây điều sang các loại cây khác có thu nhập cao hơn. Năng suất cây điều qua các năm cũng không được chú trọng cải thiện. Điều này khiến Việt Nam chưa chủ động được nguồn điều thô và ngày càng phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu điều thô từ nước ngoài. Sản lượng điều trong nước chỉ đáp ứng được 1/3 nhu cầu của hơn 300 DN chế biến XK.

Không những vậy, Cục Chế biến Nông lâm thủy sản và nghề muối (Bộ NN&PTNT) còn cho biết, cả nước có 345 doanh nghiệp tham gia XK điều, trong đó DN có kim ngạch dưới 5 triệu USD/năm chiếm 73%, đã dẫn đến sự cạnh tranh không lành mạnh, chất lượng không đồng đều, làm thiệt hại chung cho cả ngành, về lâu dài bất lợi cho ngành điều Việt Nam.

Tăng cường liên kết gắn với chuỗi giá trị toàn cầu

Trước thực trạng sản xuất điều trong nước đang đối diện với nhiều nghịch lý, này, Bộ trưởng Bộ NNPTNT Nguyễn Xuân Cường lo lắng: “Cây điều được dự báo nhu cầu sẽ tăng 6%, nhưng cung sẽ không đáp ứng ứng đủ, điều này rất vô lý. Việt Nam đang chế biến trên 50% sản lượng điều thô thế giới. Song, mỗi năm diện tích trồng trong nước đang thu hẹp, sản lượng thấp dần, chỉ tự đáp ứng được trên 30% nguyên liệu. Phải chăng cây điều, ngành điều không còn hấp dẫn, hay tự chúng ta làm cho hạt điều không còn hấp dẫn. Vì vậy, nếu không có sự vào cuộc của chính phủ, doanh nghiệp, người nông dân, ngành điều sẽ đi xuống”.

Để ngành điều phát huy hết tiềm năng, Bộ trưởng Nguyễn Xuân Cường cũng đề xuất thời gian tới ngành điều cần tập trung vào các giải pháp tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp và người nông dân, ứng dụng khoa học công nghệ, cải thiện quy hoạch ngành và quy hoạch vùng. Như vậy mới thực hiện Đề án Tái cơ cấu ngành Nông nghiệp đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt để ngành điều giữ vững vị trí là một trong những ngành hàng xuất khẩu chủ lực, đạt mục tiêu XK 3 tỷ USD vào năm 2020.

Còn theo ông Nguyễn Hồng Sơn, Cục trưởng Cục Trồng trọt (Bộ NN&PTNT): “Tái canh, trồng mới là biện pháp quan trọng nhằm đổi mới vườn điều, trẻ hóa vườn cây, nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế. Mặt khác tái canh góp phần hạn chế thiệt hại do mưa trái mùa, ảnh hưởng biến đổi khí hậu”.

Tại hội thảo, các chuyên gia cũng cho rằng, năng suất điều có thể tăng được 30-40% nếu áp dụng đồng bộ khoa học công nghệ trong canh tác tiên tiến, đây là một trong những giải pháp đột phá để phát triển ngành điều. Bên cạnh đó, các giải pháp khác như tái canh, công nghệ, liên kết 4 nhà, chế biến sâu cần được chú trọng đầu tư trong thời gian tới, lúc đó ngành điều mới phát triển bền vững.

Ông Nguyễn Khắc Hải, Tổng giám đốc Tập đoàn PAN cũng thừa nhận: "Ngành điều hiện tại chưa được quan tâm đầu tư một cách có hệ thống và đang phát triển manh mún, rời rạc, thiếu sự hợp tác liên kết chặt chẽ giữa 4 nhà, dẫn đến các hoạt động sản xuất chưa thực sự đạt hiệu quả đúng với tiềm năng phát triển của ngành. Do vậy, Tập đoàn Pan sẽ hình thành viện nghiên cứu giống điều, tự làm giống, giải quyết vấn đề giống điều để tạo ra các giống điều chất lượng, năng suất cao.

Đồng thời, nhằm chủ động nguồn nguyên liệu sản xuất, ông Hải cũng đề xuất thời gian tới, ngành điều cần xây dựng mô hình liên kết sản xuất điều chất lượng cao thuộc chương trình khoa học công nghệ nông thôn mới từ đó tổng kết đánh giá và có chính sách nhân rộng. Xây dựng mối liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp sản xuất và các hộ nông dân nhằm giúp có được nguyên liệu đầu vào phù hợp nhất cho khâu chế biến. Theo đó, Tập đoàn này sẽ thực hiện mô hình với quy mô từ 30-50ha tại tỉnh Bình Phước với thời gian từ năm 2017 -2019. Các bên tham gia gồm Bộ NN&PTNT và UBND tỉnh Bình Phước và doanh nghiệp./.

Phúc Nguyên