Gốm Bát Tràng với dòng sản phẩm thiếu vắng giá trị, kỹ năng truyền thống. Ảnh: Tố Uyên

Đã qua thời hoàng kim

Đến với làng nghề Bát Tràng, khách hàng có thể dễ dàng tìm thấy nhiều sản phẩm gốm gia dụng, vật dụng bình dân, hàng giả cổ, tranh gốm, sơn mài hay những sản phẩm thủ công mỹ nghệ trang trí cao cấp… do tư nhân hoặc DN sản xuất.

Hầu hết các sản phẩm này đều có mẫu mã giống nhau, chất lượng kém, thiếu những sản phẩm trau chuốt, truyền thống, tinh hoa vốn có tiếng từ lâu của làng nghề này. Gốm Bát Tràng đang xa dần thời hoàng kim của mình - thời mà bất cứ sản phẩm gốm nào được khai sinh dưới cái tên Bát Tràng cũng luôn được người tiêu dùng đón nhận.

Theo bà Vũ Thị Cẩm Tú - Giám đốc Công ty TNHH Gốm sứ An Đô, Bát Tràng, hàng thủ công mỹ nghệ nói chung và ở làng gốm Bát Tràng nói riêng đang rơi vào tình trạng rất khó khăn. Hiện nhiều DN ngành này đang phải chịu cảnh sản phẩm sản xuất ra hàng loạt, mẫu mã kém phong phú, trong khi lượng khách đến mua lại giảm dần.

Đây cũng là thực trạng chung của các làng nghề sản xuất gốm truyền thống khi mà các nhà sản xuất vẫn loay hoay trong việc tìm kiếm các sản phẩm thế mạnh để tạo sức cạnh tranh và thương hiệu cho mình.

Thua ngay trên sân nhà

Nhận định về ngành sản xuất gốm Việt Nam, bà Jottede Koning, Trường Đại học Công nghệ Delft (Hà Lan) cho rằng, nghề gốm của Việt Nam gồm những công ty vừa và nhỏ ở các làng nghề đang phát triển theo xu hướng phân hóa, phát triển chậm. Các hộ gia đình đang gặp nhiều khó khăn và đang dần dần tự loại mình ra khỏi cuộc chơi. Chỉ còn lại một số hộ tiếp tục nghề của cha ông, nhưng họ lại đi theo những dòng sản phẩm thiếu vắng những giá trị, kỹ năng truyền thống của làng nghề.

Trao đổi về nguyên nhân của thực trạng trên, Giám đốc Công ty TNHH Gốm sứ An Đô, bà Vũ Thị Cẩm Tú cho biết: Nguyên nhân thứ nhất là “cầu” của thị trường đang bị giảm sút. Thứ hai là về vấn đề giá cả cạnh tranh và công nghệ sản xuất: Nguồn nguyên liệu không ổn định, giá nhân công cao…Đặc biệt, nhân công làm việc thủ công như vẽ tay thì hiện giờ phải trả đến 1 triệu đồng/ngày. Chính vì vậy, sản phẩm kém cạnh tranh về mẫu mã và giá thành.

Đặc thù của Việt Nam là nguồn nguyên liệu ít, bản thân các DN nhỏ và vừa cũng không thể tiếp cận được những nguyên liệu tốt nhất, ông Nguyễn Hồng Long, Điều phối viên khu vực dự án đổi mới sản phẩm bền vững của EU cho biết.

Đa số nhà sản xuất gốm hiện nay đều đang sản xuất dựa vào sức người và kinh nghiệm gia truyền với những kỹ thuật thủ công đã có từ hàng chục năm nay. Bên cạnh đó là sự thiếu hụt lao động có tay nghề cao và lao động trẻ. Đặc biệt, với những công đoạn như tạo hình, vẽ họa tiết, làm men, lò đốt thì thường là bí quyết nhà nào nhà ấy giữ, không chia sẻ để tạo ra những sản phẩm hoàn thiện hơn. Điều này dẫn đến một thực tế là tỷ lệ sản phẩm hỏng nhiều, gây lãng phí lớn về kinh tế…

”Đây chính là nguyên nhân khiến ngành gốm sứ Việt đang mất dần tính cạnh tranh trên chính sân nhà. Trong khi đó, các sản phẩm gốm sứ Trung Quốc với nhiều lợi thế cạnh tranh về mẫu mã, giá cả đang ngày càng chiếm lĩnh thị phần lớn trên thị trường trong nước và quốc tế”, ông Long nhấn mạnh.

Trên thực tế, hầu hết các nhà sản xuất trong làng nghề đều nhìn thấy rõ nguyên nhân, thực trạng khó khăn và sự cần thiết phải thay đổi. Tuy nhiên, đến nay họ vẫn loay hoay không biết phải thay đổi ra sao, thay đổi theo cách nào. Bởi lẽ đây không phải là chuyện đơn giản, dễ dàng trong nghề gốm khi mà nếp nghĩ, cách làm đã ăn sâu qua biết bao thế hệ làm nghề./.

Tố Uyên