Đây là nội dung được tập trung trao đổi, thảo luận tại diễn đàn “Việc làm, tiền lương và năng suất lao động ở Việt Nam trong bối cảnh cuộc CMCN 4.0”, do Trung tâm Thông tin và Dự báo kinh tế - xã hội quốc gia, Bộ Kế hoạch và Đầu tư tổ chức ngày 31/10.

Cơ hội song hành cùng thách thức

Ông Trần Hồng Quang – Giám đốc Trung tâm Thông tin và Dự báo kinh tế - xã hội quốc gia cho rằng, CMCN 4.0 dù mới khởi đầu nhưng đã có tác động nhất định và dự báo sẽ tác động ngày càng nhanh đến các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội Việt Nam. Trong đó, lĩnh vực lao động, việc làm được cho là ngày càng bị tác động mạnh mẽ bởi sự phát triển nhanh chóng và vượt bậc của trí tuệ nhân tạo, robot, internet vạn vật, công nghệ tự động hóa… trong kỷ nguyên 4.0.

Mặt tích cực, những thành tựu của CMCN 4.0 có thể hỗ trợ NLĐ hoặc có thể đảm nhận công việc thay cho con người trong lao động, sản xuất với hiệu quả và năng suất cao hơn.

Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực, CMCN 4.0 cũng đem đến những thách thức nhất định đối với thị trường lao động (TTLĐ) của nước ta. Đó là nhiều việc làm có khả năng bị mất đi, dẫn đến vấn đề thất nghiệp và bất bình đẳng trong thu nhập có nguy cơ gia tăng nhanh, kéo theo khoảng cách giàu nghèo trong xã hội ngày càng doãng rộng ra và nhiều hệ quả xã hội khác…

Toàn cảnh diễn đàn. Ảnh: Thiện Trần

Đồng quan điểm trên, đưa ra ví dụ minh họa về thách thức đối TTLĐ trước CMCN 4.0, ông Vũ Quang Thọ - đại diện Viện Công nhân và Công đoàn, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cho rằng, trong ngành dệt may, da giày, điện tử - những ngành hiện đang sử dụng nhiều lao động, NLĐ sẽ đối mặt với nguy cơ mất việc làm vào tay robot.

“Báo cáo mới đây của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cung cấp số liệu đáng lo ngại, khi mà hơn 2/3 trong số 9,2 triệu lao động ngành dệt may và da giày tại Đông Nam Á đang bị đe dọa bởi sự bùng nổ nhanh chóng của ứng dụng khoa học - công nghệ trong sản xuất, kinh doanh. Cụ thể, khoảng 86% lao động của Việt Nam, 88% lao động của Campuchia và 64% lao động Indonesia trong ngành may mặc, da giày sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề từ làn sóng tự động hóa, công nghiệp hóa của ngành. Ngành dệt may có thể sẽ hoàn toàn tự động hóa (từ khâu tự động quét cơ thể người để lấy số đo, cho đến hoàn thiện sản phẩm cuối cùng), ngành lắp ráp ô tô cũng có thể sẽ hoàn toàn tự động hóa…" - ông Thọ nhấn mạnh.

Cung cầu lao động sẽ thay đổi

Ông Vũ Quang Thọ cho rằng, nguồn cung TTLĐ Việt Nam hiện nay vẫn chủ yếu và phổ biến là lao động có kỹ năng, trình độ thấp, giá rẻ. Hiện nay mới chỉ có khoảng 20% lao động được đào tạo cơ bản, còn lại gần 80% lao động không được đào tạo. Trong số 20% lao động được đào tạo, cơ cấu đào tạo cũng không hợp lý khi thầy nhiều thợ ít, lực lượng công nhân kỹ thuật bậc cao, công nhân lành nghề rất khan hiếm, chưa đạt yêu cầu thị trường...

“Đối với TTLĐ Việt Nam, trong CMCN 4.0, những yếu tố mà từ trước đến giờ, ta tự coi là có ưu thế như lực lượng lao động thủ công trẻ, dồi dào, giá rẻ sẽ không còn là thế mạnh nữa, thậm chí bị đe dọa nghiêm trọng bởi chất lượng nguồn nhân lực thấp sẽ không thích ứng được với yêu cầu của cuộc CMCN 4.0. Vì vậy, 46 triệu lao động Việt Nam chưa qua đào tạo sẽ đứng trước nguy cơ không có cơ hội tham gia làm những công việc có mức thu nhập cao, cũng như có thể bị mất việc làm, bị thay thế bởi robot, trang thiết bị công nghệ thông minh…” – ông Thọ nói.

Trước thực trạng đó, đưa ra khuyến nghị để TTLĐ Việt Nam thích ứng được trong bối cảnh CMCN 4.0, theo ông Thọ, trước hết cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về lao động - việc làm theo hướng gia tăng những chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong thực hiện đào tạo và tái đào tạo NLĐ để thích ứng với bối cảnh mới.

Bên cạnh đó, cần đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục nghề nghiệp, tạo bước chuyển biến rõ nét, thực chất về chất lượng, hiệu quả giáo dục nghề nghiệp thích ứng với CMCN 4.0. Trong đó, chú trọng theo hướng trang bị tay nghề, giáo dục thái độ lao động mới để NLĐ sẵn sàng đáp ứng yêu cầu việc làm cả hiện tại và sau này.

Ngoài ra, cần hoàn thiện hệ thống thông tin TTLĐ và nâng cao chất lượng dự báo TTLĐ, đặc biệt là dự báo nhu cầu lao động của các doanh nghiệp, các ngành nghề phổ biến trong bối cảnh CMCN 4.0. Đồng thời, có cơ chế thúc đẩy sự kết nối giữa cung và cầu lao động, bảo đảm cầu lao động định hướng cho cung một cách hiệu quả…./.

Diệu Thiện