Mặt hàng nông sản chế biến sâu có giá trị xuất khẩu rất cao. Ảnh: T.Uyên

Giá trị kinh tế chưa tương xứng với sản lượng xuất khẩu

Việt Nam luôn nằm trong nhóm những quốc gia dẫn đầu về sản lượng xuất khẩu nông sản nhưng giá trị thu về chưa cao. Trao đổi với phóng viên TBTCVN, ông Trần Ngọc Quân – Phó Vụ trưởng Vụ Thị trường châu Âu, châu Mỹ (Bộ Công thương) cho biết, hiện tỷ trọng mặt hàng thô, sơ chế chiếm tới hơn 90% tổng sản lượng xuất khẩu. Các mặt hàng sơ chế có lợi thế là đầu tư ít và có thể trực tiếp xuất khẩu được ngay. Tuy nhiên, giá trị kinh tế thu về lại tương đối thấp.

“Một số mặt hàng nông sản thế mạnh của nước ta như gạo, chè, cao su, hồ tiêu, hạt điều…luôn đứng top 10 thế giới nhưng lại chỉ xuất thô, chưa được chế biến sâu. Điều đó rất phí nguồn lực mà chúng ta đang sở hữu” - ông Quân nhấn mạnh.

Hiện nước ta có hơn 7.500 DN chế biến có quy mô công nghiệp gắn với xuất khẩu và hơn 2.600 cơ sở chế biến nông sản…

Chia sẻ xung quanh câu chuyện này với phóng viên TBTCVN, bà Lưu Thị Thảo - Giám đốc Công ty CP Smart Agri Việt Nam cho biết thêm, các mặt hàng rau quả như thanh long, vải, nhãn, cà chua, các loại củ… hiện đa số chúng ta mới chỉ xuất thô hoặc sơ chế, chưa tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh để tiêu dùng ngay nên giá trị rất thấp. Trong khi đó, hiện nay thị trường thế giới đang hướng tiêu dùng tới các sản phẩm chế biến.

Theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế, trình độ chế biến nông sản của nước ta hiện nay còn thấp. “DN chế biến đa số có quy mô nhỏ lẻ, gần 80% là chế biến thô, công suất chỉ đạt 5 - 10% sản lượng nông sản” - ông Quân cho hay.

Cũng theo ông Quân, có tới hơn 70% DN, cơ sở chế biến của nước ta có trình độ ở mức trung bình trở xuống, công nghệ chế biến nông sản lạc hậu hơn so với thế giới. Thực tế cho thấy, nước ta có rất ít ngành hàng có công nghệ hiện đại để cho ra những sản phẩm chế biến sâu.

Bàn về nguyên nhân, bà Thảo cho rằng là do phần lớn DN trong lĩnh vực nông nghiệp thiếu vốn để đầu tư đổi mới công nghệ, dây chuyền sản xuất. Đồng thời, DN vẫn còn gặp rất nhiều khó khăn trong việc tiếp cận đất đai, vốn, hay chính sách hỗ trợ...

“Trong khi đó, mặc dù chủ trương của Chính phủ là ưu tiên áp dụng công nghệ trong ngành nông nghiệp, ưu tiên khuyến công, trong đó có công nghiệp chế biến song chính sách hỗ trợ chưa nhiều và chưa đạt hiệu quả trong thực tế” - bà Thảo đánh giá.

Gỡ nút thắt về chế biến để gia tăng giá trị xuất khẩu

Theo bà Thảo, hiện đang có một nghịch lý là xuất khẩu rất nhiều nông sản thô nhưng lại phải nhập các sản phẩm tinh chế để tiêu dùng trong nước với mức giá rất cao, thậm chí gấp hàng trăm lần sản phẩm xuất.

“Chế biến nông sản không chỉ giúp gia tăng giá trị xuất khẩu mà còn tận dụng triệt để các phụ phẩm để làm ra các sản phẩm khác. Ví như từ mặt hàng nấm, chúng ta có thể chế biến sâu ra 5 - 6 sản phẩm từ tinh chất cho đến bã nấm với giá trị kinh tế rất cao” - bà Thảo phân tích.

Các chuyên gia cho rằng, muốn xuất khẩu bền vững hiệu quả thì khâu chế biến nông sản cần phải được đẩy mạnh phát triển, nhất là trong bối cảnh Việt Nam đang tham gia nhiều hiệp định thương mại (FTA).

Về vấn đề này, ông Quân lấy ví dụ: FTA giữa Việt Nam và EU có hiệu lực thì thuế của hầu hết các mặt hàng nông sản xuất khẩu về 0%, kể cả các mặt hàng nông sản chế biến. Trong khi hiện tại mức thuế của nông sản chế biến tương đối cao, mức hưởng chênh lệch sẽ rất lớn giữa sản phẩm sơ chế và chế biến. Đây là cơ hội rất lớn để nâng cao sức cạnh tranh và giá trị xuất khẩu cho nước ta và thông qua đó, đẩy mạnh xuất khẩu nông sản một cách bền vững vào thị trường đầy tiềm năng này.

Bàn về giải pháp nâng cao năng lực chế biến cho DN trong ngành nông nghiệp, theo các chuyên gia kinh tế, quan trọng nhất là các DN phải thay đổi tư duy, từ ưu tiên số lượng sang chất lượng.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Đỗ Anh Tuấn - Viện trưởng Viện Chính sách và chiến lược phát triển nông nghiệp, nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), DN phải tiến tới sản phẩm nông sản làm ra, xuất khẩu không chỉ tập trung vào số lượng mà cần quan tâm về chất lượng và giá trị. Tức là tiến tới xuất hàng hóa có giá trị cao và có thương hiệu. Thông qua đó, hạn chế việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên theo cách “bóc lột” mà chúng ta đã và đang làm.

Cũng theo ông Tuấn, thời gian qua đã có một số DN nước ta đầu tư vào khâu chế biến và đã làm chế biến khá bài bản, hiện đại. Ví như trong ngành cà phê, các DN đang chuyển dần sang xuất khẩu sản phẩm chế biến tinh với 20 nhà máy chế biến cà phê hòa tan nguyên chất có tổng công suất gần 72.500 tấn sản phẩm/năm.

Còn theo bà Thảo, để nâng cao năng lực chế biến cho DN nông nghiệp, Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ, thúc đẩy cho DN đầu tư vào lĩnh vực này. “Nhà nước cần tạo điều kiện cho DN tiếp cận về đất đai để xây dựng các nhà máy, cơ sở chế biến, vùng nguyên liệu , hay chính sách vay vốn, giảm thuế cho DN trong giai đoạn đầu khi mới bắt đầu đầu tư, đặc biệt là chính sách ưu tiên cho DN ứng dụng công nghệ cao. Đồng thời, Nhà nước cần hỗ trợ DN phát triển nguồn nhân lực về chế biến bằng các kế hoạch dài hơi, bài bản; hỗ trợ DN phát triển và vận hành hệ thống quản trị hiện đại…"/.

Tố Uyên