Ảnh TL minh họa

Tuy nhiên, con số xuất khẩu 6,58 triệu tấn gạo cuối năm 2015 được xem là khá bất ngờ, bởi trước đó, các nhận định đều bi quan khi thị trường trầm lắng. Số lượng và giá trị xuất khẩu gạo đều sụt giảm so với cùng kỳ, kéo dài liên tục đến giữa tháng 10-2015.

Theo nhận định của Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), việc xuất khẩu gạo đầu năm 2016 gặp nhiều thuận lợi hơn so với đầu năm 2015. Ông Huỳnh Thế Năng, Chủ tịch VFA dự báo, xuất khẩu gạo Việt Nam trong nửa đầu năm 2016 sẽ khá tốt.

* Xuất khẩu gạo Việt Nam một năm nhìn lại

Theo ông Huỳnh Thế Năng, thị trường gạo thế giới năm 2015 rất khó khăn, giá xuất khẩu xuống quá thấp. Hoạt động xuất khẩu gạo năm 2015 có hai giai đoạn.

Từ đầu năm đến trước tháng 9-2015, thị trường xuất khẩu gạo ảm đạm, tồn kho lớn. Lượng gạo mua tạm trữ còn đầy trong kho doanh nghiệp. So với giá thị trường thế giới thời điểm đó, giá mua tạm trữ lại cao hơn. Vì vậy, chỉ tiêu xuất khẩu gạo đã phải điều chỉnh giảm xuống.

Các doanh nghiệp kinh doanh và xuất khẩu lương thực nói chung, trong đó có Tổng Công ty Lương thực miền Nam (Vinafood 2), ba năm qua rất khó khăn khi thị trường gạo thế giới cung nhiều hơn cầu.

Thái Lan - đối thủ chính của gạo Việt Nam, lượng gạo tồn kho còn rất lớn, chính phủ Thái phải tìm mọi cách để bán, dẫn đến áp lực cạnh tranh càng căng thẳng. Đa số các doanh nghiệp xuất khẩu lương thực đều là doanh nghiệp vừa và nhỏ, trừ Vinafood 1 (Tổng Công ty Lương thực miền Bắc) và Vinafood 2, nên khi thị trường biến động, lợi nhuận biên thu được rất thấp.

Cụ thể, xuất khẩu quý I giảm mạnh do thiếu hợp đồng gối đầu từ năm 2014 và nhu cầu đầu năm 2015 yếu. Sang quý II, xuất khẩu phục hồi và tăng nhẹ do nhu cầu tăng với nguồn cung cấp vụ Đông Xuân. Tuy nhiên, quý III xuất khẩu giảm lại đáng kể, kéo theo xuất khẩu 9 tháng giảm 9,6% so với cùng kỳ 2014.

Chỉ đến quý IV-2015 tăng vượt bậc, do ký kết và thực hiện các hợp đồng tập trung lớn với Philippines và Indonesia. Nếu những tháng cuối năm 2015 không có hai hợp đồng xuất khẩu gạo tập trung sang Philippines và Indonesia, sẽ có nhiều doanh nghiệp rơi vào tình thế thua lỗ. Hai hợp đồng tập trung cấp chính phủ (G to G) xuất hiện kịp thời như là “chiếc phao” giải cứu.

Nhưng khi có hợp đồng 750.000 tấn gạo cung cấp cho Philippines, trong đó Việt Nam cung ứng 450.000 tấn và Thái Lan 300.000 tấn, thị trường lúa gạo nội địa vẫn trầm lắng do Philippines chỉ cần giao 250.000 tấn vào cuối năm 2015. Đến khi Vinafood 2 ký được hợp đồng xuất khẩu 1 triệu tấn gạo đi Indonesia, thị trường mới rục rịch tăng giá, sau đó tăng giá quá nhanh.

Trong số 1,4 triệu tấn gạo tồn kho của các doanh nghiệp, Vinafood 2 lúc đó còn đến 400.000 tấn, nhờ đó giúp giải quyết nhiều khó khăn kéo dài trước đó và giúp doanh nghiệp xuất khẩu gạo “hồi tỉnh”.

Báo cáo của VFA cho biết: kết thúc năm 2015, Việt Nam đã xuất khẩu chính ngạch 6,568 triệu tấn gạo, trị giá 2,68 tỷ USD, tăng 4% về số lượng nhưng giảm 4% về giá trị so với năm 2014. Về sản lượng, Việt Nam là nước xuất khẩu gạo đứng thứ 3 thế giới, sau Ấn Độ (hơn 10,2 triệu tấn) và Thái Lan (gần 9,6 triệu tấn). Ngoài ra, Việt Nam xuất khẩu tiểu ngạch qua Trung Quốc ước tính 1,5-1,7 triệu tấn gạo, giúp tiêu thụ được lúa gạo nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

* Dự báo xuất khẩu gạo Việt Nam có dấu hiệu khởi sắc

Theo nhận định của VFA, việc xuất khẩu gạo đầu năm 2016 gặp nhiều thuận lợi hơn so với đầu năm 2015. Gạo tồn kho năm 2015 không còn nhiều như các năm trước - 300.000 tấn so với bình quân 700.000 tấn gạo gối đầu. Hợp đồng thương mại và hợp đồng tập trung từ năm 2015 chuyển qua khoảng hơn 1,3 triệu tấn và nhu cầu nhập khẩu từ các thị trường lớn đến sớm. Do vậy, nhiều khả năng vụ đông xuân 2015-2016 không phải mua tạm trữ như vụ đông xuân 2014-2015.

Ông Huỳnh Thế Năng dự báo, xuất khẩu gạo Việt Nam trong nửa đầu năm 2016 sẽ khá tốt do các quốc gia nhập khẩu lớn như Philippines, Trung Quốc, Indonesia và Malaysia sẽ sớm ký hợp đồng nhập gạo để ổn định nguồn cung lương thực trong nước và đối phó với tác động hạn hán do El Nino gây ra.

Trong đó, Trung Quốc sẽ tiếp tục là một thị trường tiêu thụ gạo quan trọng của Việt Nam không chỉ trong năm 2016 mà cả các năm tiếp theo do nhu cầu lớn, vận chuyển dễ dàng và yêu cầu không cao về chất lượng.

Mặt khác, cơ quan Lương thực quốc gia Philippines cho biết đã có kế hoạch mua thêm gạo từ Việt Nam và Thái Lan trong năm 2016 để đảm bảo nguồn cung lương thực. Trong đó, nước này sẽ mua ít nhất 50.000 tấn gạo từ Việt Nam và Thái Lan để đảm bảo đủ lượng dự trữ trong những thời điểm bị ảnh hưởng bởi thiên tai. Chính phủ Indonesia cũng có kế hoạch mua 350.000 tấn gạo ngay trong quý I-2016 để tăng lượng dự trữ và hạn chế sự tăng giá.

Giá gạo nội địa trung bình của Indonesia đã tăng lên mức 784 USD/tấn trong khi chính phủ nước này muốn giữ ổn định ở mức giá 612 USD/tấn. Dù sản lượng lương thực nội địa của Indonesia sẽ tăng lên trong năm 2016, Bộ Nông nghiệp Mỹ vẫn dự báo Indonesia sẽ nhập khẩu khoảng 1,6 triệu tấn gạo trong năm nay so với 1,5 triệu tấn của năm 2015.

Tương tự, các dự báo cũng cho thấy Malaysia sẽ tăng lượng nhập khẩu gạo trong năm 2016 do ảnh hưởng của hiện tượng El Nino.

Theo VFA, thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam trong năm nay vẫn là thị trường các nước châu Á. Tuy nhiên, theo ông Trần Thanh Nam, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, hiện Bộ đang làm việc với những cơ quan có liên quan để hỗ trợ các doanh nghiệp xuất khẩu gạo sang thị trường châu Phi.

Ông Nam cho biết, châu Phi có một tỷ dân và có nhu cầu nhập khẩu gạo 25% tấm, và đây là loại gạo mà Việt Nam có thể cung cấp với mức giá hợp lý. Song, lâu nay, thị trường này vẫn chưa hấp dẫn các doanh nghiệp là do vướng mắc ở khâu thanh toán.

“Theo tôi, hằng năm Việt Nam nhập khẩu một lượng lớn điều thô từ châu Phi, vậy nên chăng trong khi chưa có phương thức thanh toán tiền mặt hợp lý, các doanh nghiệp thử tính đến phương án dùng hàng đổi hàng, cũng là một giải pháp đáng tham khảo”, ông Nam nói./.

Theo TTXVN